Boşanma dosyalarında en çok yanlış bilinen konu velayettir. Yaygın kanının aksine kanunda “velayet anneye verilir” diye bir kural yoktur. Tek ölçüt çocuğun üstün yararıdır.
Üstün yarar neye göre belirlenir?
Mahkeme, tarafların talebiyle bağlı değildir; çocuğun yararını kendiliğinden araştırır. Değerlendirmede genellikle şu unsurlar birlikte ele alınır:
- Çocuğun yaşı. Anne bakımına muhtaç yaştaki küçük çocuklarda uygulamada anne lehine bir eğilim vardır, ancak bu kesin bir kural değil, yaşa bağlı bir değerlendirmedir.
- Mevcut düzenin sürekliliği. Çocuğun alıştığı çevre, okul ve sosyal ilişkilerin bozulmaması gözetilir.
- Ebeveynlerin fiilî bakım imkânı. Çalışma saatleri, konut durumu ve çocukla geçirilebilecek zaman değerlendirilir.
- Kardeşlerin ayrılmaması. Kural olarak kardeşlerin birlikte kalması tercih edilir.
- Ebeveynin tutumu. Çocuğu diğer ebeveyne karşı yönlendirme, kişisel ilişkiyi engelleme gibi davranışlar aleyhe değerlendirilir.
Ekonomik güç tek başına belirleyici değildir. Geliri düşük olan ebeveynin velayeti alması mümkündür; gelir farkı nafaka ile dengelenir.
Çocuğun görüşü alınır mı?
Türkiye’nin taraf olduğu Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi uyarınca, idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması gerekir. Uygulamada bu yaş genellikle sekiz civarında kabul edilir.
Çocuğun beyanı mahkemeyi bağlamaz — dikkate alınacak unsurlardan biridir. Beyanın, ebeveynlerden birinin yönlendirmesiyle oluşup oluşmadığı da değerlendirilir. Görüşme çoğunlukla uzman (pedagog, psikolog, sosyal çalışmacı) eşliğinde yapılır.
Kişisel ilişki: muğlak bırakmayın
Velayeti almayan ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkı vardır ve bu hak, çocuğun da hakkıdır. Kararda veya anlaşmalı boşanma protokolünde bu ilişkinin icra edilebilir açıklıkta düzenlenmesi gerekir.
Uygulamada en sık yapılan hata, protokole “taraflar aralarında anlaşacaktır” gibi bir ifade yazmaktır. İlişki iyi giderken sorun çıkmaz; bozulduğunda ise bu hüküm icraya konulamaz ve yeni bir dava açmak gerekir.
Açık bir düzenleme şunları içerir:
- Hangi hafta sonları, saat kaçtan kaça
- Yarıyıl ve yaz tatillerinde hangi tarihler
- Dinî bayramlarda hangi günler
- Doğum günleri ve özel günler
- Teslim ve teslim alma yeri
Velayet sonradan değiştirilebilir mi?
Evet. Velayet kesin hüküm teşkil etmez; koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenmesi istenebilir. Çocuğun yararını etkileyen esaslı bir değişiklik —velayet sahibinin bakım yükümlülüğünü yerine getirmemesi, sağlık durumunun bozulması, çocuğun ortamının olumsuz etkilenmesi gibi— değişiklik davasına konu olabilir.
Buna karşılık, yalnızca diğer ebeveynin ekonomik durumunun iyileşmiş olması tek başına velayetin değiştirilmesi için yeterli görülmez.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Her uyuşmazlık kendi somut koşulları içinde değerlendirilmelidir. Mevzuat, yazının yayım tarihinden sonra değişmiş olabilir.