Her sakat evlilik boşanmayla sona erdirilmez. Evlenme, kurulduğu anda kanunun aradığı temel koşullardan birini taşımıyorsa butlan — yani evliliğin iptali — gündeme gelir. Boşanmadan farkı şudur: boşanma geçerli kurulmuş bir evliliği sonraki sebeplerle sona erdirir; butlan ise evliliğin kuruluşundaki sakatlığa dayanır.
Mutlak butlan sebepleri
Türk Medeni Kanunu’nun 145. maddesi mutlak butlan hâllerini sınırlı olarak sayar:
- Eşlerden birinin evlenme sırasında zaten evli olması,
- Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması,
- Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması,
- Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlık bulunması.
Mutlak butlan davası kamu düzenini ilgilendirdiğinden Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır; ilgisi bulunan herkes de davayı açabilir (m.146). Kural olarak bu dava süreye bağlı değildir. Sona ermiş bir evliliğin butlanı ise savcı tarafından re’sen istenemez; yalnızca ilgililer ileri sürebilir (m.147).
Nispi butlan sebepleri
Nispi butlan, yalnızca korunan kişiye dava hakkı verir. Eşlerden biri;
- evlenme sırasında geçici olarak ayırt etme gücünden yoksunsa,
- evlenmeyi hiç istemediği ya da evlendiği kişiyle evlenmeyi kastetmediği hâlde yanılarak evlenmişse veya eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı çekilmez kılacak derecede önemli bir nitelikte yanılmışsa,
- eşinin namus ve onuru hakkında ya da tehlikeli bir hastalığı konusunda aldatılarak evlenmişse,
- kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı, namus ve onuruna yönelik ağır bir tehlikeyle korkutularak evlenmişse
iptal davası açabilir (TMK m.148-151). Küçüklerin ve kısıtlıların yasal temsilcisinin izni olmadan evlenmesi de nispi butlan sebebidir (m.153).
Süre kritiktir: nispi butlan davası, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl içinde açılmalıdır (m.152). Bu süreler hak düşürücüdür.
Butlan kararının sonuçları
Butlanın en önemli özelliği, kararın geçmişe etkili olmamasıdır: evlilik, hâkimin butlan kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (m.156). Bunun pratik yansımaları şunlardır:
- Bu evlilikten doğan çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır; ana baba butlan kararından sonra da çocuklarla ilişkilerinde boşanma hükümlerine tabidir (m.157).
- Evlenirken iyiniyetli olan eş, bu evlilikle kazandığı kişisel durumunu korur.
- Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat ve nafaka konularında boşanmaya ilişkin hükümler kıyasen uygulanır (m.158).
Somut olayda fiilin boşanma sebebi mi, butlan sebebi mi oluşturduğu — örneğin evlilik öncesi gizlenen bir hastalığın “aldatma” düzeyine ulaşıp ulaşmadığı — her dosyada delilleriyle ayrıca değerlendirilmesi gereken bir sorudur.